Buch lesen: "Непераможны злом"

Віктар Праўдзін

непераможны злом

Раман

Літаратурна-мастацкае

электроннае выданне

Мінск

«Мон літара»

2025

УДК 821.161.1(476)-1

ББК 84(4Беи=Рус)-5

У рамане «Непераможны злом» Віктар Праўдзін, абапіраючыся на ўжо вядомую гістарычную трагедыю (кнігу «Што Бог пашле, тое і буду цярпець», выдадзеную пад кіраўніцтвам Праасвяшчэннага Ігнація, епіскапа Полацкага і Глыбоцкага), прапаноўвае чытачам мастацкую версію жыцця і заўчаснай смерці ў 1919 годзе іерэя Канстанціна Жданава, настаяцеля Свята-Успенскага храма, што ў Шаркаўшчыне.

ISBN 978-985-7278-44-2 © Праўдзін В. А., 2025

© Афармленне. ТАА «Мон літара», 2025

Частка першая.

Час ракавы

Воля мая свабодная амаль

толькі ў адным абранні дабра

і зла; у іншых адносінах яна

адгароджана адусюль.

Свяціцель Ігнацій Бранчанінаў

1919 г.

Другога красавіка,

серада

Старшыня выканкама Дзісенскага павета Мікалай Ляскоўскі – чалавек малады, трохі вышэйшы ад сярэдняга росту, хударлявы, пры кепскім асвятленні нават худасочны, з блізка пасаджанымі круглымі недаверлівымі вочкамі на бледным твары. Два дні таму ён адзначыў дзень нараджэння, перакуліла на дваццаць дзявяты год, і, каб надаць сабе большую самавітасць і важнасць, што, па яго разуменні, найперш павінна адпавядаць займанай высокай пасадзе, насіў рэдкія віслыя вусы меднага колеру і гэткага ж тону невялікую казліную бародку, якую пастаянна церабіў. Яму здавалася, што, заціскаючы бародку ў кулак, ён быў больш падобны да чалавека ў сабе ўпэўненага, удумлівага, строгага.

На стале каля масіўнай чарніліцы ўжо тыдзень ляжаць акуляры з круглымі шкельцамі, і служака дзеля большай важнасці калі-нікалі нацягвае іх на дзюбасты нос, каб строгім халодным выглядам калі не прыструніць, то ўпэўніць чарговага наведвальніка ў сваёй начальніцкай здольнасці вырашаць праблемныя задачы і, галоўнае, паказаць сваю прыналежнасць да камуністычнай высокаідэйнай наменклатуры.

Акуляры яму не патрэбныя, глядзіць праз іх – і бачыць агульны абрыс чалавека, усё наўкол у мутным вязкім тумане, але Ляскоўскі ад свайго ніколі не адступіцца, ён перакананы: знешні выгляд начальніка, няхай сабе напускны і няшчыры, павінен калі не наганяць страх, то хоць бы ствараць паўнацэннае ўражанне ваяўнічай строгасці.

Гэткі вобраз ён змаляваў з таварыша Троцкага, якога ў лістападзе 1917 года бачыў і слухаў на мітынгу ў Петраградзе, і менавіта круглыя бліскучыя шкельцы акуляраў больш за ўсё ўсхвалявалі хлопца з глухой вёскі Капуста, што пад Віцебскам. Ён стаяў далекавата, крыклівыя вострыя словы зрэдку даляталі з парывамі зябкага ветру, а вось шкельцы акуляраў на ўсхвалявана-агрэсіўным твары прамоўцы здаваліся жывымі. У скупых праменях вечаровага заходзячага сонца яны палыхалі дрыготкім фіялетавым агнём, і гэты ўзбуджаны задзірысты агонь у нейкі момант нечаканым трапяткім холадам запоўз у душу, няўцямнымі, хвалюючымі дрыжыкамі працяў застылае цела, выклікаў даўно забытую статутную неабходнасць падпарадкавання.

Ляскоўскі да таго дня лічыў сябе анархістам і яшчэ ў 1915 годзе, падчас сусветнай вайны і службы ў царскай арміі, прыняў удзел у вайсковым бунце, каб потым са сваімі аднадумцамі пакінуць перадавую і напоўніцу хапануць абяцанай агітатарамі вольніцы на поўдні Расіі. Пабываў у Адэсе, нават на нейкі час прымкнуў да банды Мішкі Япончыка, але верхавод налётчыкаў патрабаваў ад хаўруснікаў не фармальнай дысцыпліны, ён дабіваўся жалезнага, безагаворачнага падпарадкавання. На той час нават асцярожны намёк на любую дысцыпліну, хоць бандыцкую, хоць рэвалюцыйную, выклікаў у душы анархіста Мыколы агрэсію і нястрымнае жаданне пужнуць, а то і пульнуць у чарговага агітатара з маўзера, які зняў з забітага ім афіцэра.

На пачатку 1917 года сярод анархістаў пайшла пагалоска, што ў Петраградзе хутка пачнецца дзяльба награбленага буржуямі, і, каб не аказацца ля разбітага карыта, Ляскоўскі кінуўся ў сталіцу. З разбойнай практыкі ведаў: хто першы, таму і дастанецца вялікі куш. Так апынуўся на плошчы, слухаў Троцкага, і раптам найшло прасвятленне, хтосьці нябачны быццам прашаптаў у самае вуха, што чалавек у акулярах персанальна яму, Мікалаю Антонавічу Ляскоўскаму, дае магчымасць жалезнай рукой дабываць сабе шчасце.

«Гэта знак зверху!..» – так ахарактарызаваў дэзерцір нахлынулыя пачуцці і канчаткова сам сябе «дэмабілізаваў», а дакладней, перастаў баяцца, што ваенны трыбунал прыцягне да адказнасці за дэзерцірства. Зрэшты, Троцкі забараняў ваяваць, і гэта выклікала палымянае, шматгалосае «ўра-а-а-а!..». З яго слоў, што праціналі душу і думкі, уцяміў галоўнае: настае час, калі канфіскоўваць буржуйскае дабро стане законным правам кожнага, хто прымкне да бальшавікоў. І Ляскоўскі зрабіў свой выбар.

У Дзісне аб’явіўся адразу пасля вызвалення горада ад немцаў. У кішэні меў партыйны білет камуніста і, на ўсялякі выпадак, мандат на прад’яўніка на ўстанаўленне ў горадзе савецкай улады. Білет быў сапраўдны, а мандат – ліпавы. Мінскі знаёмец, гадзіннікавых спраў майстар, цюцелька ў цюцельку змаляваў з сапраўднага, прабітага куляй і запэцканага крывёй. Гэты дакумент разам з падсумкам дастаўся Ляскоўскаму выпадкова і некалі належаў камісару, які ў тым вагоне, што і ён, ехаў з Петраграда ў Мінск. Па дарозе на цягнік напалі бандыты, камісару б сцішыцца, перацярпець абразлівыя паводзіны налётчыкаў, аддаць сярэбраны партсігар, дык не, завязаў перастрэлку і загінуў. Партсігар забралі налётчыкі, а мандат, быццам абярэг, аказаўся ў Ляскоўскага. Заставалася дачакацца зручнага моманту і ўпісаць у дакумент свае прозвішча і месца, дзе можа аказацца ён, уладальнік важнай паперы. Камісара Ляскоўскага самаахвярная трагічная гісторыя ні кропелькі не хвалявала, прывык – апошнія гады смерць заўсёды побач была.

Ён мог абысціся і без мандата, тым больш што для дасягнення пастаўленай зманлівай мэты ў час поўнай блытаніны, безуладдзя і росту злачыннасці дастаткова быць камуністам. Ён бачыў, як у Петраградзе, Маскве і іншых вялікіх гарадах Расіі маланкава вырасталі на пасадах простыя людзі і, адпаведна камуністычнаму бравурнаму гімну, «…хто быў нічым…», станавіліся «ЎСІМ».

Ідэя абяцанага рэвалюцыйным гімнам дармавога і заможнага жыцця балючай стрэмкай упілася ў лёкайскую душу, сквапную да чужога і гатовую на ўсё, каб жыць у дабрабыце, а яшчэ, да дрыжыкаў у каленках, яму вельмі карцела быць падобным да Троцкага, хацелася кіраваць людзьмі. Навязлівае жаданне зрабілася мэтай жыцця, запаветнай марай: няважна дзе, хоць у захалусным горадзе, але стаць для мясцовых людзей тым самым «УСІМ»… Галоўнае, утрымацца, не вываліцца з партыйнай абоймы.

Адукацыю, як многія кіраўнікі і таварышы па партыі, меў пачатковую, скончыў два класы царкоўна-прыходскай школы. Заўважыў, што больш высокія начальніцкія пасады пераважна займалі рабочыя з партыйным стажам, былыя недавучаныя студэнты – пасады па спецыяльнасці, а палітычныя зняволеныя падчас царскага рэжыму лічыліся самымі падрыхтаванымі кіраўнікамі, канкурэнтаў ім не было. У нейкі момант Ляскоўскі нават падумваў саштукаваць фальшывую паперку, што сядзеў у турме, але спыніў страх за магчымыя наступствы, бо ніколі гэткага дакумента і ў вочы не бачыў. Нечакана для яго самога праявіліся арганізатарскія здольнасці. На адным з мітынгаў вылез на трыбуну, звычайны лафет пушкі, і, памятаючы агрэсіўную, крыклівую гарачнасць Троцкага, паспрабаваў што-нішто паўтарыць нават у жэстах і на людзях паказаць сябе перакананым рэвалюцыянерам. На памяць не скардзіўся, чутыя і асабліва прачытаныя бальшавіцкія пракламацыі прамаўляў без запінкі, і яго заўважылі, пачалі ўключаць у розныя рэвалюцыйныя камітэты. Набытае ў ліхадзейскіх прыгодах ненасытнае воўчае чуццё да чужога дабра і на гэты раз не падвяло. У няпросты, лічы, лёсавызначальны, момант жыцця паказная вера ў рэвалюцыю выйшла на першае месца, адкрываліся магчымасці хуткага і беспакаранага ўзбагачэння.

Ляскоўскі, між іншым, пры ўсеагульным беззаконні і ўсёдазволенасці не здрадзіў прыроджанай асцярожнасці. І раней ніколі не пароў гарачку, нават у бандзе Мішкі Япончыка, калі даводзілася рабаваць заможных людзей, цягнікі, параходы… У Адэсе было і гэткае… Ён заўсёды да дробязяў прадумваў асабісты ўдзел у кожным налёце, яму было важна ведаць магчымыя шляхі адыходу, а то і ўцёкаў. Ніколі не быў ні ў першых шарэнгах нападнікаў, ні ў апошніх, таму заставаўся жывы і каля здабычы, як правіла, аказваўся першы.

Назіральнасць, хітрасць, кемлівасць і пакутліва-містычнае жаданне стаць кіраўніком (якраз гэта і адпавядала галоўнай мэце – выбіцца ў людзі) у нейкі момант прымусілі Ляскоўскага задумацца: што з ім стане, калі скончыцца вайна, а разам з ёй згіне і безуладдзе, магчыма, бальшавікі з барацьбы выйдуць пераможцамі? Калі камуністы прайграюць, то на гэты выпадак іншага выйсця не бачыў, як знікнуць разам са сваім «залатым» шынялём, растварыцца на вялікіх прасторах Расіі, і не толькі… Не выключаў магчымасці шухнуць за граніцу. На першае хвалюючае пытанне адказаў камісар, той самы, што загінуў у цягніку ад бандыцкай кулі.

Падчас нядоўгай, але запамінальнай размовы Васілій (так пры знаёмстве адрэкамендаваўся камісар) цвёрда, як здзейснены факт, прыўзнята маляваў пасляваенную фантастычную будучыню ў новым камуністычным грамадстве, будучыню без цароў, капіталістаў, памешчыкаў… У вачах камісара быццам маланкі скакалі, калі прамаўляў палымяныя пераможныя словы:

Мы, бальшавікі, змагаемся за здзяйсненне галоўнага прынцыпу справядлівасці: братэрства і роўнасці ўсіх людзей!.. Пры камунізме збудзецца векавечная мара ўсяго чалавецтва, і планета Зямля кожнаму чалавеку пры жыцці стане раем! Пра гэта сведчыць найгалоўнейшы бальшавіцкі лозунг: «Кожнаму – па патрэбнасці, ад кожнага – па здольнасці!..»

Пасля чутага Ляскоўскі недаверліва перасмыкнуў плячамі, усміхнуўся і, быццам між іншым, запытаўся:

– Хто ж тую светлую будучыню будаваць будзе?

Бальшавік выцягнуў са сваёй паклажы некалькі тоўстых кніг, прамовіў:

– Мы і будзем! – камісар убачыў у вачах суразмоўцы недавер і праз раскацісты смех сіпла выдыхнуў: – Будзем, бо іншага выйсця для нас, бальшавікоў, няма… Хто вучыцца, той угору ідзе… Рабочыя і сяляне таксама будуць вучыцца ў інстытутах і ўніверсітэтах… Мы вывучымся і, назло буржуям і памешчыкам, пабудуем новую дзяржаву! За нас гэтага ніхто не зробіць!..

Словы камісара запалі ў душу, і Мікалай вельмі шкадаваў, што адзін з бандытаў, калі калашмаціў рэчы забітага камісара, натрапіў на тыя важныя бальшавіцкія кнігі. На вокладцы адной з іх толькі і паспеў прачытаць: «Карл Маркс». Бандыт, узважваючы, падкінуў іх у руках, падміргнуў Ляскоўскаму, які ўсё яшчэ стаяў з выцягнутымі ўгору рукамі, гукнуў нябачнаму за спінай хаўрусніку:

– Пятрок, во пашэнціла дык пашэнціла! Пусцім на самакруткі іхні «Капітал»… Нашаму атраду паперы на цэлы год хопіць…

Яго рэчы таксама перагледзелі, але ж не зусім ён дурань, каб трымаць навідавоку залатыя манеты і каштоўныя пярсцёнкі, што прыхаваў з рабункаў. Ён, налётчык з мянушкай Мыкола, хаўруснік самога Мішкі Япончыка, надзейна зашыў у падкладку шыняля здабыты скарб і нават пад пагрозай расстрэлу не здолеў бы яго аддаць. Ляскоўскі на ўсё жыццё запомніў тыя незабыўныя, жудасныя хвіліны, калі стаяў пад дулам вінтоўкі, і для сябе беспаваротна вырашыў: калі і ляжаць мерцвяком побач з камісарам, то ляжаць у золаце і быць пахаваным у рваным шынялі, на які не спакусіцца нават магільшчык.

Ляскоўскі пацёрся ў Петраградзе сярод бальшавікоў і ўступіў у партыю. Услед за Троцкім пацягнуўся ў Маскву, потым зноў вярнуўся ў Піцер, а калі дачуўся, што ў лютым 1919 года стварылася Літоўска-Беларуская Савецкая Рэспубліка, шухнуў у родную старонку. І не памыліўся!

Калі першы раз завітаў на партыйны сход мясцовых камуністаў, расказаў пра сябе, канешне, апусціў рабаванні падчас анархічнай вольніцы, і, як толькі намякнуў на піцерскае знаёмства з таварышам Троцкім, яго тут жа абралі старшынёй выканкама Дзісенскага павета. Ліпавы мандат не спатрэбіўся, Ляскоўскі прыхаваў паперу да лепшых, а магчыма, і да горшых часоў.

І вось ён, старшыня выканкама, самы галоўны чалавек у Дзісне і павеце, смаліць папяроску і ўважліва назірае з акна свайго халаднаватага кабінета, як на будынку насупраць, у якім месціліся міліцыя і чэкісты, падначаленыя яму работнікі прыладжваюць рэвалюцыйны плакат. На адзінаццаці аршынах рудой пакамечанай матэрыі вялікія літары красамоўна абвяшчалі рэвалюцыйны лозунг: «Жалезнай рукой загонім чалавецтва ў шчасце!»

Плакат-заклік – адказ вышэйшаму начальству на загад праводзіць палітычную вучобу сярод мясцовага насельніцтва. Ляскоўскі настрашаны строгай партыйнай дысцыплінай, але патрабаванне аб вучобе ўспрыняў як цынічную, нават жартаўлівую насмешку з займанай пасады і, канешне ж, з сябе.

Ён хоць і малады, але бывалы, поўны сілы і жадання весці людзей у светлую будучыню. Але нешта яму падказвае, што людзі зусім не хочуць дагэтуль нікім нязведанага шчасця, лічаць летуценнымі мроямі яго шматслоўныя палымяныя прамовы пра заводы, зямлю, лясы, што цяпер належаць рабочым і сялянам, пра хуткае райскае жыццё. Калі гаворыць з гараджанамі, яны слухаюць і маўчаць, быццам не чуюць. Пытанняў не задаюць, у вочы не глядзяць, а калі і зірнуць, то з недаверам. Мужчыны смаляць смярдзючыя самакруткі, танны тытунь нават яму, курцу з даўнім стажам, дзярэ горла і слязіць вочы. Жанчыны зусім не падыходзяць, камуністаў баяцца і, калі гаспадара няма дома, у хату не пусцяць, хоць дзверы выбівай, што часцяком і даводзіцца рабіць.

Зусім іншая справа – калегі камуністы. Яны на шматлікіх сходках за кожным яго словам пляскаюць… Не, з усёй моцы б’юць у ладкі, вочы агнём гараць, партыйцы вераць у камуністычную будучыню і, што самае важнае, дзейнічаюць, змагаюцца за лепшае жыццё.

Ляскоўскі, смалячы папяросу з доўгім наканечнікам (папяросы – канфіскат, некалькі скрынь экспрапрыіравалі ў мясцовага купчыка на «патрэбы фронту») і баронячыся ад віхлястага, едкага дыму, прыжмурвае то адно вока, то другое. Наваспечаны кіраўнік ацэньвае працу падначаленых, што прыладжваюць плакат. На душы неспакойна, мо соты раз ён чытае, шэпча заклік на плакаце, а ў думках упарты пратэст: «Жыхароў у горадзе больш за дзевяць тысяч, і я не поп, каб байкі на пропаведзях гарлапаніць пра хуткае райскае жыццё без паноў і капіталістаў. Ды яшчэ ў прыфрантавой зоне… Якая можа быць прапаганда савецкай улады, калі наўкол ворагі, і не толькі на перадавой, куды ў самы сціслы тэрмін ён павінен мабілізаваць сто чалавек? Але ж дзе людзей узяць? Іх не намалюеш, добраахвотнікаў днём з агнём не адшукаеш, няма ахвочых ваяваць, давядзецца бальшавікамі дзірку затыкаць. Канешне, загад будзе выкананы, толькі з кім застанецца ён, калі ўсе надзейныя камуністы сыдуць? Партыйцы яшчэ пры дысцыпліне, яго слова для іх – закон!.. Бывае, каторы заўпарціцца ці, што яшчэ горш, засумняваецца ў генеральнай лініі партыі… З такім выхад адзін – партыйны білет на стол, а прычэпам ліквідуюцца і прывілеі: штотыднёвы паёк, бязмежная ўлада, перспектыва заможнага жыцця, і ў фінішы – турма. Па-іншаму нельга, на фронце ворага здалёк відаць, а свайго, здараецца, што і суседа, як убачыш? Калегі не спяць, тут, у прыфрантавым тыле, суткамі ворагаў народа выяўляюць і яму, старшыні Дзісенскага павета, любую дапамогу гатовы аказаць.

Хоць бы ўзяць Маляўку, кіраўніка шаркаўшчынскіх камуністаў… Толькі заікнуўся, што рэвалюцыі матэрыя патрэбна – ён цэлы рулон з даважкам і прытарабаніў. Тканіна шыкоўная, дарэвалюцыйная і… нейкі час можа паляжаць. Прапаганда прапагандай, але не па-гаспадарску ў красавіцкую, яшчэ снежна-дажджлівую непагадзь дабро нішчыць. Праз тыдзень матэрыял у скукожаную анучу ператворыцца, а як на фронце паспакайнее, ён палову бацькам адвязе, няхай родныя парадуюцца, а другую пафарбуе ў ярка-сіні колер, як Роза любіць… Дзяўчына сукенак нашые, ды і яму гарнітур не перашкодзіў бы. Усё ж не з рукі гарадскому галаве з маўзерам на баку вяселле спраўляць. Зрэшты, і кравец свой – бацька Розы, і некалькі залатых манет, даважак ад Маляўкі, вельмі да месца…»

Роза Цымбальская – нявеста Ляскоўскага. Прыязнасць між імі ўзнікла з першага погляду, а дакладней, як толькі ён у суправаджэнні ахоўнікаў пераступіў парог ніштаватага дома, пабудаванага з чырвонай цэглы, дома, які быў заўсёды няздзейсненай марай вясковай беднаты.

Да гэтага малады старшыня выканкама ў суправаджэнні чатырох чырвонаармейцаў, бадзёра чаканячы кожны крок, доўга шпацыраваў па галоўных брукаваных вуліцах Дзісны, прыдзірліва выбіраў месца часовага прытулку. Не толькі шукаў месца для пражывання, у першую чаргу паказваў і прадстаўляў мясцоваму люду сябе, новага гаспадара горада.

Праходзячы па вуліцах, бачыў, як пакалыхваліся фіранкі на вокнах, бачыў і задаволена пасміхаўся, упершыню ў жыцці напоўніцу цешыў свае самалюбства. А як жа?.. За ім назірала не адна пара вачэй, за ім сачылі, яго вывучалі, абмяркоўвалі, аб ім гаманілі, і, пэўна ж, кожны гаспадар строіў нейкія планы, на нешта спадзяваўся… Ён цяпер – галава!.. І ад гэтага гонар распіраў грудзі: нарэшце ён на першых ролях, значыцца, людзі разумеюць, якога рангу чалавек шпацыруе па вуліцах у атачэнні ўзброенай аховы. Ён – новая ўлада, і цяпер ад яго, Ляскоўскага, залежыць жыццё горада, а для большасці – і дабрабыт. Не для ўсіх, канешне… Ляскоўскі менавіта гэтага і дабіваўся, а тое, што ніхто не паказаўся на вочы, дабаўляла яшчэ большай пыхлівай важнасці, па сабе ацэньваў людзей. Яго плечы, некалі бітыя афіцэрскай нагайкай, час ад часу пераканаўча свярбелі, нагадвалі, што начальства трэба баяцца і слухацца… Праз боязь стануць паважаць, а хто не захоча – таго ён прымусіць, як некалі прымусілі і яго выконваць загады.

Нечакана ў вялікім акне з прыгожымі разнымі аканіцамі ўбачыў чарнявую маладзіцу. Дзяўчына смела, нават з выклікам, зірнула яму ў вочы, гуллівая ўсмешка кранула вусны, і прыгажуня няспешна, быццам нехаця, прыкрыла фіранку. Для Ляскоўскага праблема з прыстанкам была вырашана… Але не адразу яго прывецілі ў якасці жаніха. Неяк бацька Розы запытаўся: «Кватарант жанаты ці халасты?.. – пачуўшы, што халасты, задаволена крактануў, падміргнуў, зазначыў: – Бахурым¹, і гэта вельмі, вельмі добра…»

Ляскоўскі нават не здагадваўся, што будучы цесць браў дазвол на шлюб дачкі ў самога рабіна. Пачуўшы просьбу, рабін падумаў, сказаў: «Падобна, да царскага рэжыму Расія ў бліжэйшыя часы не вернецца, і народу нашаму, спадзяюся, прынцып аталахі будзе толькі на карысць. Адпаведна яму, дзеці, народжаныя ў гэткіх шлюбах, лічацца, як маці, яўрэямі. Вось і няхай незамужнія жанчыны і дзяўчаты бяруць шлюб з начальнікамі ды камісарамі. Не цяпер, дык потым усім нам паслабленне будзе».

Развагі і ўспаміны старшыні перапыніў прыглушаны крык з вуліцы. Убачыў Франца Харэвіча, начальніка міліцыі павета, які з-за недахопу кадраў адначасова выконваў абавязкі чэкіста. Харэвіч выглядаў узбуджаным, выкрыкваў палкія, брудныя пагрозы, махаў кароткімі рукамі, загадваў зняць з будынка плакат, які на другім паверсе напалову прыкрыў вокны яго кабінета.

Чэкіст рассмяшыў. Ляскоўскі чакаў падобнай рэакцыі служакі, але ж не настолькі агрэсіўнай. Ён наўмысна загадаў мацаваць матэрыю да сцяны так, каб словы «загонім чалавецтва ў шчасце» аказаліся на вокнах начальніка міліцыі. Прытоеным, нават помслівым рашэннем Ляскоўскі каторы раз сіліўся не толькі нагадаць, але паказаць чэкістам і мшщыянерам, хто ў горадзе гаспадар. Ён быў перакананы, што задача Харэвіча – вышукваць бандытаў і ворагаў савецкай улады, а не торкаць свой нос у гаспадарскія пытанні – вотчыну старшыні выканкама.

Калі месца ў турме не хапае, не турэмныя казематы вінаватыя, прызначаныя на невялікую колькасць сядзельцаў. Ляскоўскі на ўсіх пасяджэннях адстойваў свой пункт погляду, вінаваціў чэкістаў, міліцыю, следчых, што турэмныя камеры перапоўненыя: гэта яны следства зацягваюць, не выконваюць загады цэнтра. Пастаянна нагадваў, што кіраўнікі новай дзяржавы патрабуюць, каб на месцах не цырымоніліся з ворагамі рэвалюцыі, а Харэвічу хоць намалюй, а турму новую падай.

– Ляскоўскі, што ты сабе дазваляеш? Няўжо месца іншага не знайшоў для свайго… – з парога гукнуў Харэвіч, убачыў наструненае цела гаспадара кабінета і змоўк, спатыкнуўся на паўслове…

Ведаў: Ляскоўскі не праміне з-за аднаго нядбайна, а то і легкадумна кінутага ў гарачцы неасцярожнага слоўца раздзьмуць з мухі слана, выказаць недавер і тут жа, спасылаючыся на прыфрантавую зону, давесці справу да разгляду на партыйным сходзе.

– Нашага, таварыш Харэвіч, нашага рэвалюцыйнага лозунга, – не дачакаўшыся хоць бы абразлівага намёку на рэвалюцыйны заклік, незадаволена ўпікнуў чэкіста Ляскоўскі і, свідруючы міліцыянера злым позіркам, дадаў: – Жалезная рука – гэта ж пра чэкістаў і міліцыю… Значыцца, плакат прымацаваны правільна…

– І пра ўсіх камуністаў Дзісенскага павета, – Харэвіч імгненна перавёў размову ў іншае рэчышча.

– Згодзен, – больш міралюбна ўсміхнуўся Ляскоўскі, прыгадаў некалькі слоў з дэпешы аб мабілізацыі, атрыманай напярэдадні з Віцебскага губернскага выканкама, узвышана дадаў: – Рэвалюцыя даверыла нам вялікую і ганаровую справу…

– Згодзен, але плакат варты месца больш пачэснага, чым будынак ЧК і міліцыі, ён павінен вісець, каб, адкуль ні глянь, і бачыўся, і чытаўся.

– Няхай будзе па-твойму, – не адразу пагадзіўся Ляскоўскі.

Па нядаўна набытай звычцы ён, абдумваючы сітуацыю, зацерабіў бародку, пацягнуўся па акуляры, але, убачыўшы на твары Харэвіча з’едлівую ўсмешку, успомніў, што некалькі дзён таму быў запрошаны на гулянку, дзе чэкісты «абмывалі» ўдала праведзеную аперацыю па экспрапрыяцыі. Пасля некалькіх чарак гарэлкі ён расслабіўся і не сцярпеў, раскрыў Францу сакрэт, дзеля чаго абзавёўся шкельцамі. Напамін прымусіў вымушана ўсміхнуцца, сесці ў крэсла, ліслівым голасам прапанаваць:

– Франц, калі хочаш, каб плакат быў прыладжаны ў іншым месцы, зрабі, як паложана па інструкцыі: падай заяўку ў выканкам. Спярша пахвалі, маўляў, лозунг своечасовы і вельмі патрэбны… Потым выкажы незадавальненне кепскім асвятленнем кабінетаў. Напішы пра электрастанцыі, разрабаваныя немцамі падчас акупацыі… Згадай факт вывазу германцамі абсталявання: лепшае забралі, што не змаглі – пашкодзілі… Напішы пра малы дзень, што газа ў вялікім дэфіцыце… А яшчэ гараджан згадай: маўляў, дапытваецца народ, каму належыць «жалезная рука», пра якую гэтак яскрава сказана на плакаце…

– Мыкола, ты з глузду з’ехаў?.. Цэлую гадзіну ў акне тырчыш, акром тваіх памагатых, ці бачыў на вуліцы хоць аднаго чалавека?

Ляскоўскі аслупянеў. Ён быў гатовы пачуць хоць што, толькі не адэскую мянушку, якой ахрысціў сам Мішка Япончык. Яму нічога не заставалася, як ад безвыходнасці пачаць бараніцца і напралом кінуцца ў бойку:

– Ты мне не мыкай!.. – штосілы крыкнуў старшыня. – Навошта імя сказіў? Памяць адбіла? А мо наўмысна здзек чыніш чалавеку, партыяй пастаўленаму на адказную пасаду? Калі так, партыйны сход уміг выведзе на чыстую ваду…

– Што ты, Мікалай Антонавіч, што ты!.. – спуджана замахаў рукамі Харэвіч.

Ён не чакаў гэткага суровага павароту, у адно імгненне яго шыю, твар пабіла чырвонымі плямамі. Шукаючы хоць нейкага апраўдання, чэкіст няўпэўнена прамармытаў:

– Маці меншага брата гэтак клікала… Адэсітка яна, вось і сарвалася з языка…

У пакоі запанавала зацяжная паўза. Ляскоўскі, каб не выдаць свайго ўзбуджанага стану, падхапіўся з крэсла, крутнуўся да акна і, як заўсёды падчас неспадзяванага хвалявання, шукаючы падтрымкі, адчайна зірнуў на партрэт Троцкага, што вісеў у прасценку між вокнамі. Уладарны, трыумфальна-суровы твар важака ў гэтыя імгненні, здавалася, крычаў у рэвалюцыйным запале: «…Усім, хто пярэчыць мне і маім паслядоўнікам, – расстрэл!.. Расстрэл!.. Без суда і следства!..»

Ляскоўскі, адчуваючы поўную залежнасць, нават пакутную нікчэмнасць перад выявай куміра, канешне, не мог паўтарыць тое, што ў гэтыя імгненні рвалася з яго ганарыстай, мізэрнай душы, гатовай на любую подласць, абы на карысць сабе. Шукаючы выйсця, ён наўмысна марудзіў, цягнуў час. Невясёлыя думкі круціліся вакол аднаго: раптам Харэвіч рабіў тайныя спробы дакапацца да мінулага?..

Няспешна дастаў з кішэні папяросы, зрабіў некалькі крокаў у бок чэкіста, пстрыкнуў вялікім пальцам па донцы пачка, але сілу не разлічыў. Адна папяроска, зрабіўшы ў паветры паўкруг, апусцілася на кірзавы бот міліцыянера, густа нашмальцаваны дзёгцем, і прыліпла. Харэвіч страсянуў нагой, але папяроска засталася на месцы.

– Калі тое, што сказаў пра маці, праўда, то выбачаю… – пільна сочачы за суразмоўцам, як мага лагодней буркнуў Ляскоўскі і, скасіўшы вочы на яго боты, з кіслай мінай на твары ўсміхнууся: – Добра, што не паспеў папяроску прыпаліць, а то пыхнуў бы ты разам з ботамі…

– Пра маці – чыстая праўда… Я вінаваты і прашу прабачэння… – адрывіста, дрыготкім ад напружання голасам прамармытаў Харэвіч, і фальшывая лёкайская ўсмешка застыла на перапалоханым твары. Праз секунду ён спахапіўся, аблізнуў парэпаныя, сухія вусны, са шкадаваннем дадаў: – Каб мазут быў на бензіне ці спірце – пыхнуў бы, што той факел, а дзёгаць упаліць трэба.

«Харэвіч дапытвацца не стане, – разважаў Ляскоўскі. – Чалавек лёкайскай пароды, з нутром баязліўца і шкурніка, каб да сябе прыцягваць увагу і гэтым выдаць, не стане запыты пісаць у розныя інстанцыі. Гэткія дзейнічаюць спадцішка і ў адзіночку, без сведак… Але пільнасць не пашкодзіць, лёкай не ўпусціць магчымасці дапамагчы ўпасці, ён здольны на большае, не толькі ножку падставіць, ён і ў спіну пульне, калі на яго ніхто пальцам не пакажа. Падчас вайны ўсялякае здаралася, даводзілася і гэткае бачыць: ад’ютанты стралялі ў спіны сваім гаспадарам, панам афіцэрам…»

Успаміны пра анархічную раздольную вольніцу, Адэсу і крымінальнае бандыцкае жыццё імгненна прымусілі Ляскоўскага ўзяць сябе ў рукі. Штохвілінны панічны страх, страх выкрыцця і не інакш як смяротнай расправы, сягоння лёгкім скразнячком прабег па спіне і сцішыўся дзесьці ў патыліцы. Але глыбокай ноччу, у поўнай цішы, падчас нуднай бяссонніцы, дзённыя праблемы вярталіся і да поўнага знемажэння мучылі болем скроні, увачавідкі бачылася цагляная ледзяная сцяна, да якой туліўся спінай у чаканні вокрыку «плі».

Для былога падручнага Мішкі Япончыка з гадамі канспірацыя выйшла на першае месца. У трывожныя хвіліны, хоць бы ўзяць за прыклад сягонняшні, лічы, выпадковы напамін начальніка міліцыі пра Адэсу, падсвядомасць часцяком падказвала ідэі ў адным кірунку: што яшчэ зрабіць, каб глыбей схаваць былое, каб напусціць туману на тое, чаго не хацелася ўспамінаць?.. Ляскоўскі разгубленымі, як замыленымі, вачамі глядзеў на Харэвіча, а ў думках адно: зашыцца, зліцца, згубіцца ў агульнай масе камуністаў, каб ніхто ніколі больш не назваў яго Мыколам.

А праз секунду разважаў зусім пра іншае: «Можа, і добра было б зрабіць, каб камуністы прыфрантавой зоны карысталіся прыдуманымі мянушкамі?..»

Падумаў – і адразу прыгадаў налётчыка Мішку Япончыка, які, згодна з пашпартам, Мойша Вінніцкі, таварыш Троцкі аказаўся Львом Бранштэйнам, а Ленін дэпешы падпісваў як Ульянаў.

«Я таксама мог бы падпісвацца мянушкамі, а то і некалькімі… – у думках маляваў жаданую карціну: – Мянушкі буду ставіць на самых важных паперах, на якіх фіксуюцца арышты, экспрапрыяцыя і, канешне, расстрэлы ворагаў. Трэба не забыцца і абавязкова падаць ідэю. Быць падобнымі да сапраўдных рэвалюцыянераў – не проста здорава, гэта – неабходнасць… Ідзе вайна… і падазрэнні ў камуністаў не ўзнікнуць, калі спаслацца на нашых правадыроў. Гады мінуць, і хто зможа разабрацца ў тых мянушках і подпісах?.. Зрэшты, як ажанюся, на прозвішча жонкі перайду…»

Згадаў нявесту і адмахнуўся ад намеру змяніць прозвішча, не надта яно ў Розы перспектыўнае. Каторы раз пашкадаваў, што не падумаў пра гэта раней, магчымасць была стаць хоць Івановым, хоць Сідаравым, але не. Успамінаў бацьку, які, выпіўшы, часта згадваў пра нейкую шляхетнасць іхняга роду, і не адважыўся. Цяпер і рады быў бы, але змяніць нічога не можа. Ён уважліва паглядзеў на Харэвіча і ўжо наважыўся быў сказаць пра задуму, але ўбачыў пустыя, халуйскія вочы і не рызыкнуў агучыць наваспечаную ідэю.

«Гэты, – мільганула асцярожная думка, – не зразумее намер быць падобнымі да людзей высокага палёту і, як піць даць, ананімны данос настрочыць».

Ён працягнуў пачак папярос начальніку міліцыі, прапанаваў:

– Смалі, Франц.

Харэвіч адмоўна матнуў галавой і ўсё яшчэ насцярожана прабубніў:

– Свае маю… Пасля вядомага табе вобыску і ў мяне гэтага дабра хапае… – пераступіў з нагі на нагу, з хітрынкай у голасе дадаў: – Лозунг няхай застаецца на месцы, нешта пісаць – толькі паперу мараць. Зрэшты, ты начальства, табе лепш відаць і… чытаць. Адно турбуе: што, як кіраўнікі завітаюць? Ніякі камісар твой намер не ўхваліць, рэвалюцыйныя словы толькі з твайго акна чытаюцца… Не для жыхароў плакат…

«А ён не такі ўжо і просты, вунь як перавярнуў…» – падумаў Ляскоўскі і, прысмаліўшы папяроску, перавёў размову ў зусім іншы кірунак.

– Нам ёсць пра што разам пакумекаць: напрыклад, як загад выканаць аб мабілізацыі добраахвотнікаў на фронт? Сто чалавек – гэта ж цэлая разгорнутая рота! І яшчэ прапаную Восіпа Гарбаценку памяняць. Не паспявае чалавек і палітаддзелам кіраваць, і асабіста следства весці.

– Ёсць прапановы? – нарэшце чэкіст зразумеў, дзеля чаго Ляскоўскі прыдумаў цырк з плакатам на яго вокнах.

Але, як ні дзіўна, іх думкі наконт Гарбаценкі супалі.

– Прапаную Жухара, – ціха зазначыў Ляскоўскі.

– Згодзен, – пасля невялікай паўзы пагадзіўся міліцыянер і, хітравата зірнуўшы на суразмоўцу, запытаўся: – Плакат што, застаецца?..

– З акна кабінета прыемна сузіраць мэту нашай рэвалюцыі, – узнёсла, як на мітынгу, гукнуў старшыня, – але пайду насустрач, месца для рэвалюцыйнага лозунга знойдзем больш зручнае… Каб навідавоку і для ўсіх жыхароў… Была задума замацаваць над мостам праз Дзісну, як маракуеш?

– Лепшага месца і не прыдумаеш, – расплыўся ў шчаслівай усмешцы Харэвіч. – Калі трэба, дапамагу, ёсць у мяне парачка рослых і рукастых міліцыянераў.

– Не, з гэтым і мая каманда справіцца… У мяне ёсць просьба да цябе зусім іншага плана…

Ляскоўскі сцішыўся, зацягнуўся папяросай, з прыўзнятых ноздраў хісткі дымок паволі пацягнуўся да прачыненай форткі. Зрабіў некалькі рухаў выцягнутымі ў трубачку вуснамі, непрыемнымі, быццам парсюковы лыч, і з рота курца пачалі выплываць колцы кучаравых тытунёвых аблачынак, падобных да абаранкаў. Задаволены сабой, старшыня з-пад ілба зірнуў на Харэвіча, яшчэ раз чмыхнуў аблачынкай, гукнуў:

– Хачу разам з табой паглядзець на Жданава.

– На папа з Шаркаўшчыны? – здзіўлена перапытаў чэкіст і, перасмыкнуўшы плячамі, дадаў: – Я веру Маляўку… Усе папы – контррэвалюцыянеры, а ў нас вайна не на жыццё, а на…